Serendipiteit, omdat we heimwee hebben naar het low-tech leven van de jaren 90 (ook al hebben we het niet geleefd)

Er is een nieuw soort nostalgie die zijn plek heeft gevonden op sociale media, en dit is op zichzelf een beetje paradoxaal: terwijl we door TikTok of Instagram scrollen, dat wil zeggen, op de meest digitale plekken op aarde, komen we steeds vaker inhoud tegen die ons uitnodigt om te leven alsof digitaal niet bestond. Dat wil zeggen, in die jaren 90 die de laatste tijd weer zo in de mode zijn, maar dit keer in een compleet nieuwe versie, die oogt voor low-tech en de zoektocht naar zogenaamde serendipiteit.

Op pad gaan zonder telefoon. Organiseer eerder (en beter). Controleer niet elke twee minuten uw meldingen, waar uw vrienden zijn, wat anderen doen, wie het verhaal heeft bekeken en wie niet op het bericht heeft gereageerd, wie vanaf een leukere plek post dan wij. Probeer in de praktijk een paar uur te leven zoals je voorheen leefde. Maar voordat? Smartphones en verbinding tegen elke prijs.

De uitdrukking kan je aan het lachen maken, vooral degenen die er echt bij waren in de jaren 90 en zich misschien minder de analoge charme herinneren en meer de angst om veertig minuten op iemand te wachten voor een afgesproken punt, zonder een heel banaal “waar ben je?” te kunnen schrijven. Maar voor degenen die zijn opgegroeid met een smartphone in de hand of bijna niet, heeft dat tijdperk een bijzondere uitstraling gekregen. Het is niet alleen een kwestie van esthetiek – ook al markeert de terugkeer van enkele must-haves uit die tijd onvermijdelijk de mode van vandaag – maar eerder het idee van een wereld waarin dingen gebeurden zonder onmiddellijk in inhoud te worden omgezet.

En misschien is dit waar nostalgie niet langer een schattig moodboard is, maar iets serieuzers wordt. Omdat we niet precies zeggen dat we graag terug zouden willen gaan, denken we eerder: “Hoe zou het zijn om te leven zonder ons altijd beschikbaar, geobserveerd, gemeten en vergeleken te voelen?”. Dat is iets anders.

Onze nostalgie uit de jaren 90 is niet alleen vintage-esthetiek

De afgelopen jaren is de revival van de jaren negentig vrijwel overal een trend geworden. We zien het in de mode (van wijde jeans tot maxi-manchetten, van baggers tot kleurrijke tops), in de wereld van beauty, in de muziek, in tv-series en ook in de manier waarop bepaalde sociale content wordt verpakt. Maar alles reduceren tot een simpele terugkeer van vintage zou een beetje lui zijn en iets vervormen dat in plaats daarvan meer gelaagd is.

Natuurlijk worden we aangetrokken door de charme van ‘fysieke’ dingen: de cd om in de hand te houden, het knetterende vinyl om van begin tot eind naar te luisteren, het boek om door te bladeren, de compactcamera, nog beter als die instant is, het album met afgedrukte foto’s, de avond met bordspellen. Maar achter deze aantrekkingskracht op het tastbare schuilt niet alleen het verlangen om mooiere, coolere objecten te bezitten.

Er is een honger naar concreetheid. Van ervaringen die in een melding niet verdampen maar blijven, waar we nog eens naar terug kunnen kijken. Van herinneringen die niet afhankelijk zijn van een cloudarchief of een algoritme dat beslist wat het ons laat zien. En dit is de reden waarom de nieuwe Instagram-update voor ons te krap is: wat moeten we doen met snapshots die de tijd van een weergave meegaan?

In een tijdperk waarin alles beschikbaar, aanpasbaar, uitwisbaar en vervangbaar is, ligt de charme van analoog ook vooral in de traagheid ervan. Een plaat overslaan doe je niet zo makkelijk als het wisselen van nummer op Spotify. Een afgedrukte foto verdwaalt niet tussen 14.000 andere vrijwel identieke afbeeldingen in een overvolle galerij. Een avond zonder telefoon kan niet in realtime worden geoptimaliseerd en misschien om deze reden wordt het uiteindelijk meer waar – een intuïtie die verschillende onderzoeken naar nostalgie koppelen aan een groter welzijn in het heden, omdat het ons terugbrengt naar concretere en gedeelde ervaringen.

Het interessante is dat deze nostalgie vaak betrekking heeft op een verleden dat velen van ons niet hebben meegemaakt. Het is een ingebeelde nostalgie, opgebouwd uit films, familieverhalen, oude foto’s, muziek, poparchieven en, ironisch genoeg, sociale inhoud. Maar dat maakt het niet vals. Hoe kon hij? Hoe vaak verlangen we naar tijdperken die we niet hebben meegemaakt, omdat ze iets lijken te bevatten dat we vandaag de dag missen?

De low-tech droom komt voort uit vermoeidheid

Het punt is niet om de smartphone te demoniseren, ook omdat het hypocriet zou zijn gezien het feit dat we erin leven, en ook niet erg geloofwaardig omdat ons leven er doorheen gaat. Er zijn vriendschappen, werk, studies en relaties, maar ook praktische alledaagse dingen zoals de bank, kaarten, muziek, foto’s… alles. De telefoon is niet langer slechts een object, maar een verlengstuk van het lichaam dat ons verbindt met de sociale sfeer. Maar dit is precies waarom het weegt. Niet in je zak, maar in je hoofd.

We zijn opgegroeid met het leren reageren, reageren, updaten en presteren in bijna hetzelfde gebaar. We hebben het idee genormaliseerd om altijd bereikbaar te zijn en altijd in de schijnwerpers te staan. In deze context werkt de mythe van de jaren negentig omdat ze een fantasie biedt die ons verlichting geeft. Niet die van een perfecte wereld, maar van een minder verzadigde en zeker meer ontspannende wereld vanuit mentaal oogpunt. Waar geolokalisaties niet bestonden, waar je wachtte, de verkeerde kant op ging, verveelde je je.

Hier verveling: een groot gebrek aan de wereld van vandaag. Samen met de fout als doel op zich: maar hoe mooi zou het zijn om iets fout te kunnen doen zonder dat deze fout op sociale media wordt geschalkt? Jezelf voor de gek kunnen houden zonder dat het een foto of video wordt die honderden keren opnieuw wordt gedeeld. Van gedachten kunnen veranderen, een middelmatige middag kunnen beleven en dat is alles.

Natuurlijk had het verleden zijn problemen, oké. Het niet bij de hand hebben van technologie kan lastig, stressvol en zelfs gevaarlijk zijn. Als je de laatste bus miste, waren er zeker geen reddingsapps, net zoals er geen Uber was. Als er niemand kwam, wachtte en hoopte hij. Als u uw huissleutels bent vergeten, bent u buitengesloten. Vrijheid had ook een praktische prijs en degenen die het hebben meegemaakt, herinneren zich dat nog goed. Dus waar komt deze nostalgie vandaan? Van een emotionele selectie die sommige details isoleert, ze op de voorgrond plaatst en ons uiteindelijk dingen als afwezigheid doet waarnemen die we tenslotte zouden kunnen hebben als we dat maar echt zouden willen.

Willen we echt terug of willen we vandaag gewoon beter leven?

We willen de technologie zeker niet opgeven, maar deze op de juiste manier gebruiken, dat wil zeggen zonder dat we er de hele tijd last van hebben. Meer dan teruggaan in de tijd willen we een balans vinden: digitaal gebruiken zonder erdoor gebruikt te worden. Dit is de reden waarom de jaren negentig ons enorm aantrekken, omdat ze zich richten op serendipiteit, het geluk iets onverwachts te ontdekken terwijl we op zoek waren naar iets heel anders.

De afgelopen decennia dienen ons dan ook, het zogenaamde low-tech leven, vooral als referentiepunt: op een kleurrijke manier, een beetje romantisch en een beetje ironisch, om te zeggen dat we moeten ademen. Om in het moment te leven en ervan te genieten zonder meteen door te gaan naar het volgende. Om dingen te laten gebeuren.